آنژیوگرافی کرونری (Coronary Angiography) یک روش تشخیصی حیاتی در کاردیولوژی مداخلهای است که به پزشکان اجازه میدهد انسدادها یا تنگیهای عروق کرونر قلب را مشاهده و در صورت لزوم، با استفاده از بالون و استنت، آنها را برطرف کنند. اگرچه این پروسیجر در دستان متخصصین، ایمن تلقی میشود، اما مانند هر مداخله تهاجمی دیگری، خالی از ریسک نیست.
یکی از نادرترین اما جدیترین عوارض، پاره شدن رگ قلب در آنژیوگرافی است که به آن دایسکشن (Dissection) یا پارگی عروق کرونر (Coronary Artery Rupture) گفته میشود. این عارضه نیازمند تشخیص بسیار سریع و مدیریت قاطعانه پزشکی برای جلوگیری از سکته قلبی وسیع، تامپوناد قلبی و مرگ بیمار است. آگاهی از مکانیسمها، علائم و پروتکلهای درمانی برای تیمهای درمانی ضروری است.
آنژیوگرافی کرونری چیست و چرا انجام میشود؟
آنژیوگرافی کرونری که در پاسخ به این پرسش مطرح میشود که آنژیو قلب چیست؟، فرآیندی تشخیصی است که در آن یک کاتتر انعطافپذیر از طریق شریانهای محیطی، معمولاً شریان فمورال یا رادیال، به سمت ریشههای عروق کرونر هدایت میشود. با تزریق ماده حاجب رادیواکتیو، جریان خون در این عروق تحت تصویربرداری با اشعه ایکس (فلوروسکوپی) قرار میگیرد و وضعیت تنگی یا انسداد عروق قلب بررسی میشود.
هدف اصلی، شناسایی دقیق محل و میزان تنگی عروق است. در صورتی که تنگی شدید باشد، اغلب با تکنیکهای مداخلهای مانند بالونزنی و قرار دادن استنت (Stenting) برطرف میشود. استفاده از سیم راهنما، بالون و کاتترهای مخصوص، اگرچه روند درمان را تسهیل میکند، اما ریسک آسیب مکانیکی به دیواره عروق را نیز افزایش میدهد که میتواند منجر به پاره شدن رگ قلب در آنژیوگرافی شود.
مکانیسمهای اصلی “پاره شدن رگ قلب در آنژیوگرافی” (علل پارگی)
پارگی رگ قلب حین یا پس از آنژیوگرافی معمولاً به عنوان دایسکشن عروق کرونر (CAD) طبقهبندی میشود، که در آن لایههای داخلی (اینتیما) عروق آسیب دیده و خون بین لایههای میانی و داخلی نفوذ میکند.
پارگی دیواره عروق (Coronary Artery Dissection – CAD)
این مهمترین علت پارگی محسوب میشود. دایسکشن میتواند به دو صورت رخ دهد:
- دایسکشن خود به خودی (Spontaneous): که بیشتر در افرادی با بیماریهای بافت همبند (مانند سندرم مارفان یا اهلرز-دانلوس) دیده میشود، اما در حین پروسیجر نیز میتواند تشدید شود.
- دایسکشن ناشی از پروسیجر (Iatrogenic): شایعترین علت پارگی در اتاق کاتتریزاسیون است. این حالت اغلب زمانی رخ میدهد که:
- فشار بیش از حد کاتتر یا سیم راهنما: هنگام عبور از مسیرهای پرپیچ و خم یا تنگیهای شدید، فشار مکانیکی وارده به دیواره عروق از تحمل آن فراتر میرود.
- استفاده از ابزارهای بزرگ یا سفت: به ویژه در پروسیجرهای پیچیده یا استفاده از بالونها و استنتهایی که قطر آنها نسبت به عروق اصلی بزرگ است.
- آسیب حرارتی در اثر RF: در مواردی که از انرژی فرکانس رادیویی (RF) برای بهبود تکنیکها استفاده میشود (اگرچه نادر است)، حرارت میتواند موجب تضعیف دیواره و پارگی شود.
فاکتورهای مرتبط با بیمار
- آناتومی پیچیده عروق: وجود عروق با زاویه خروجی حاد یا عروق دایسکته شده از قبل.
- بیماری پیشرفته عروق: عروق شکننده یا دارای کلسیفیکاسیون شدید، مستعد پارگی هستند.
علائم و تشخیص فوری پارگی عروق حین یا بلافاصله پس از آنژیوگرافی
تشخیص زودهنگام کلید نجات جان بیمار است؛ زیرا پاره شدن رگ قلب در آنژیوگرافی به سرعت منجر به ایسکمی شدید میوکارد یا آمپولمانت قلبی (تامپوناد) میشود.
علائم بالینی
علائم اغلب به صورت ناگهانی و حین یا دقایقی پس از پایان پروسیجر بروز میکنند:
- درد شدید قفسه سینه: دردی متفاوت از درد ایسکمی معمول که به سرعت تشدید میشود.
- افت شدید فشار خون (شوک): ناشی از کاهش شدید برونده قلبی یا نشت خون به کیسه پریکارد (تامپوناد).
- آریتمیهای خطرناک: تاکیکاردی بطنی یا فیبریلاسیون بطنی.
- تغییرات ناگهانی در نوار قلب (ECG): ظهور قطعه ST ارتفاعیافته جدید در لیدهایی که عصبدهی ناحیه پارگی را نشان میدهند.
روشهای تشخیصی قطعی در اتاق کاتتریزاسیون
- آنژیوگرافی مجدد: مشاهده فوراً نشانههای دایسکشن (مشاهده یک لومن کاذب یا نشت ماده حاجب در فضای اطراف رگ).
- تصویربرداری داخل عروقی (IVUS یا OCT): این تکنیکها با ارائه تصاویر مقطعی با وضوح بالا، میتوانند به طور قطعی نفوذ لایههای دیواره عروق و وسعت دایسکشن را مشخص کنند و بهترین راهکار درمانی (تعیین سایز استنت) را فراهم آورند.
مدیریت و درمان پارگی عروق قلب: گامهای حیاتی نجات
هنگامی که تشخیص پاره شدن رگ قلب در آنژیوگرافی تأیید شد، زمان واکنش بسیار حیاتی است. پروتکل درمانی به شدت تحت تاثیر محل پارگی، طول آن و شرایط همودینامیک بیمار است.
اقدامات اولیه (کنترل همودینامیک)
اولویت اول، تثبیت وضعیت حیاتی بیمار است. این شامل تجویز سریع مایعات، داروهای وازوپرسور (مانند نوراپینفرین) برای حفظ فشار خون و مدیریت فوری آریتمیهای بدخیم است.
روشهای مداخلهای: استنتگذاری نجاتبخش (Bailout Stenting)
در اکثر موارد، درمان استاندارد، پوشش دادن ناحیه آسیبدیده با استنت است.
- استنتگذاری نجاتبخش (Bailout Stenting): کاتتر استنتگذاری مجدداً وارد عروق شده و استنت طوری کارگذاری میشود که لومن کاذب (فضای خونریزی کرده) را مسدود کرده و لومن واقعی را مجدداً باز کند و خونریزی را متوقف نماید. این اقدام باید با دقت فراوان انجام شود تا استنت روی مسیر اصلی پارگی قرار گیرد.
- استنتهای پوششدار (DES/BMS): بسته به شرایط، ممکن است از استنتهای ساده یا استنتهای دارویی آزادشونده استفاده شود.
موارد نیاز به جراحی اورژانسی قلب باز
در صورتی که:
- پارگی بسیار وسیع و غیرقابل دسترس با تکنیکهای آنژیوپلاستی باشد.
- دایسکشن به ساقه اصلی کرونر چپ (LMCA) گسترش یابد.
- بیمار علیرغم مداخله، همچنان دچار شوک یا ایسکمی شدید باشد. در این شرایط، نیاز به جراحی بایپس اورژانسی (CABG) توسط تیم جراحی قلب وجود دارد تا ترمیم عروق به صورت باز انجام پذیرد.
پیشگیری و کاهش ریسک عوارض آنژیوگرافی
با اینکه آنژیوگرافی یکی از روشهای رایج و نسبتاً ایمن تشخیصی در بیماریهای قلبی محسوب میشود، اما عوارض احتمالی آن کم نیست و میتواند از مشکلات خفیف تا عوارض جدی متغیر باشد. ما در محتوای جامع عوارض آنژیوگرافی بهطور کامل و تخصصی به این موضوع پرداختهایم، اما در این بخش قصد داریم تنها به چند نکته مهم و کمتر گفتهشده اشاره کنیم که دانستن آنها برای بیماران و همراهانشان ضروری است.
- نقش تخصص تیم پزشکی: انتخاب کاتتر مناسب و اجتناب از تحریک بیش از حد دیواره عروق، به ویژه در آناتومیهای پیچیده، حیاتی است.
- استفاده از ابزارهای کمکی: قبل از شروع مداخله اصلی، استفاده از تکنیکهایی مانند هدایت با IVUS یا OCT میتواند به تیم پزشکی کمک کند تا سختی پلاکها و محل دقیق آسیبپذیری دیواره را شناسایی کرده و از وارد کردن فشار بیش از حد جلوگیری کنند. این امر به طور قابل توجهی خطر پاره شدن رگ قلب در آنژیوگرافی را کاهش میدهد.
- تکنیکهای کمفشار: استفاده از دوزهای پایینتر ماده حاجب و حفظ کمترین فشار ممکن هنگام تزریق و پیشبرد سیم.
نتیجهگیری
پاره شدن رگ قلب در آنژیوگرافی یک عارضه نادر اما بالقوه کشنده در کاردیولوژی مداخلهای است. درک دقیق مکانیسمهای آسیبزا، شناخت سریع علائم هشداردهنده و اجرای پروتکلهای درمانی استاندارد و سریع، بهویژه استنتگذاری نجاتبخش، میتواند شانس بقا و بهبودی بیمار را بهطور چشمگیری افزایش دهد. آموزش مداوم تیمهای کاتتریزاسیون در مدیریت این شرایط اورژانسی، نقش کلیدی در حفظ ایمنی بیماران دارد. اگر پس از مطالعه این مقاله هنوز مطمئن نیستید که انجام آنژیوگرافی برای شما ضروری است یا تردید دارید که آیا دچار گرفتگی عروق قلب هستید یا خیر، پیشنهاد میکنیم حتماً مقاله بهترین راه تشخیص گرفتگی رگهای قلب را مطالعه کنید تا با دیدی آگاهانهتر تصمیمگیری نمایید.
